“Ik doop U…………NDSM-werfmuseum.nl”

Zo klonken, op de werven van de NSM, NDM en NDSM tezamen, ± 415 maal de eerste drie woorden uit deze aanhef, gevolgd door de naam van het schip dat vervolgens een behouden vaart werd gewenst. In het Nederlands en ook in andere talen, uitgesproken door prinsessen en andere dames, maar altijd door vrouwen die de eer hadden het schip te mogen dopen bij een tewaterlating en, in latere tijden, na de koppeling van het voor- en achterschip. Niet meegeteld zijn hierbij de ruim 150 orders voor de Duitse bezetter, brugdelen, staalconstructies, waterwerken en andere opdrachten met een niet nautische bestemming zoals voor de (petro)chemische-industrie, kerncentrales  en andere industrieën.
.

De inhoud van deze website gaat u een beeld tonen van de uitgebreide en vaak complexe historie van de Nederlandsche Dok en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f. gevestigd aan de noordoever van het IJ te Amsterdam. De rondreis neemt een aanvang op 25 augustus 1894 bij de oprichting van de N.V. Nederlandsche Scheepsbouw Maatschappij, gevestigd in het centrum op Oostenburg  aan de Conradstraat en op dezelfde locatie waar een paar eeuwen eerder een groot deel  van de VOC vloot van stapel liep. De motivatie voor de oprichting van de NSM kwam voort uit de behoefte om de teloorgegane scheepsbouwindustrie een doorstart te laten maken. Het bouwen van moderne ijzeren schepen met mechanische voortstuwing was een andere drijfveer voor oprichting van de NSM werf, bij de werknemers en omwonenden van toen ook aangeduid als “de Conrad”. De bouwactiviteiten op en rond de werf vonden met veel succes en groei plaats onder de bezielende, hiërarchische maar tevens ook strakke leiding van Daniel Goedkoop en nazaten. Daniël Goedkoop was geen bureaustrateeg maar een man van de praktijk, een zeer inventief en innovatief persoon die zich geen flauwekul liet aanpraten.

De NSM anno 1899 op Oostenburg met op de achtergrond de bebouwing aan de Conradstraat.

De NSM werd na verloop van tijd, door de steeds groter wordende omvang en diepgang van de nog te bouwen schepen, geconfronteerd met het gebrek aan expansiemogelijkheden en gedwongen uit te zien naar een ruimer bemeten locatie. Het passeren van bruggen en andere kunstwerken was een beperkende factor van betekenis wat verdere groei in de weg stond. Het uitzien naar een andere locatie had echter nogal wat voet in aarde en uiteindelijk werd deze locatie in 1915 aan “de overkant” (van het IJ) gevonden. Het passeren van bruggen e.d. zou een aantal decennia later overigens opnieuw een rol gaan spelen in de groeimogelijkheden.

Anno 1919. Aanleg van v.l.n.r. hellingen 3/2 en 1. Op de achtergrond de scheepsbouwloods in aanbouw en, geheel rechts over Zijkanaal I, de “lange brug” naar Amsterdam Noord. Onder het contragewicht van de linker kraan is de ophaalbrug zichtbaar die decennia lang toegang tot de “nieuwe werf” gaf. De kraanbanen zijn later door de Duitse bezetter opgeblazen en de nog bruikbare delen zijn nadien in Roermond in een brug over de Maas verwerkt.

“Den grooten oorlog”, later hernoemd tot de eerste wereldoorlog, stond een snelle verhuizing en nieuwe start toen aanvankelijk nog in de weg door gebrek aan personeel, dat voor een groot deel gemobiliseerd was, alsmede de rantsoenering en het transport van benodigde bouwmaterialen voor de schepen en werkplaatsen.  Ondanks deze situatie zijn er op de oude werf toch nog acht nieuwbouwopdrachten gerealiseerd. Vanwege de neutraliteitspolitiek waren dit binnenlandse opdrachtgevers waaronder de Koninklijke marine. In 1919 namen de vertraagde bouwactiviteiten op de nieuwe werf alsnog een aanvang en in 1920 vond ook de toen inmiddels opgerichte N.V. Nederlandsche Dok Maatschappij een vestigingsplaats op een naastgelegen terrein. De NSM en NDM waren als buren nog slechts gescheiden door een stuk grond dat voor akkerbouw gebruikt werd (later bekend als het middenterrein). Er kwam door de tijd steeds meer vraag naar scheepsruimte voor de groeiende en wereldwijde handelsvaart, met de aan- en afvoer naar de Oost in het bijzonder, want daar bevonden zich immers “onze” geclaimde rijkdommen.
.
.

.
Na de tweede wereldoorlog besloten de beide directies tot een fusie van de twee bedrijven en aldus ontstond in februari 1946 de Nederlandsche Dok en Scheepsbouw Maatschappij v.o.f. (nog steeds met sch geschreven).  In die tijd onstond een grote behoefte aan vervanging van verloren gegane en verouderde schepen en was er veel transportbehoefte naar het voormalige Nederlands Indië vanwege de politionele akties en repatriëring. Daarnaast groeide ook de toenemende vaart, van zowel passagiers als goederen en olie van en naar de andere werelddelen. Het vliegtuig was toen nog geen concurent van de zeevaart, toen nog niet.

De NDSM in 1959 van het IJ af gezien. Links enkelschroef-turbinetanker Atys en rechts de Mungo, een Franse bananenboot, in aanbouw.
.
.

De NDSM werd wereldwijd gezien als een gigant in de wereld van de Nautische-Industrie, een innovatief bedrijf ook, waar veel ontwikkelingen zijn bedacht die nu nog steeds worden toegepast in de scheepsbouw en scheepsreparatie. De drie bedrijven hebben, ieder voor zich, in  hun tijd veel ups en downs gekend door recessies, tal van stakingen, wereldoorlogen en destructie maar steeds weer werd dit overleeft. Iedereen wilde verder. Uiteindelijk viel rond 1984, na 90 jaar, door politiek ge-handjeklap, niet nagekomen afspraken en toezeggingen, Aziatische concurrentie  en het “schuiven” met subsidies, definitief het doek. En zo eindigde een tijdperk en niet zelden met veel persoonlijk leed en frustraties als gevolg.

Wat nog rest van helling 2/3 en kraan 13. Op de achtergrond de aan de buitenzijde gerestaureerde scheepsbouwloods op werf “oost”.
Na jaren van verval hebben deze objecten, alsmede de timmerwinkel-oost en de smederij, inmiddels een monumentenstatus. 
Als het kalf verdronken is………

Ik beoog een historische reconstructie van deze bedrijven maar de inhoud van deze website zal,  dat realiseer ik me terdege, nooit volledig zijn. Het aantal beroepen, vakrichtingen, afdelingen en technieken zijn, door de tijd genomen, voor één persoon te groot in verscheidenheid en te ingewikkeld om te kunnen uitleggen. Mijn streven is om de NSM, NDM en NDSM weer een gezicht te geven en om dit te bereiken zal ik dus altijd behoefte hebben aan informatie, correcties en aanvullingen in welke vorm dan ook. En dat is aan u. Hopelijk komt het eens tot een echt museum op het voormalige NSDM terrein.

Advertentie schildersbedrijf Wits uit 1967

Naast de drie genoemde bedrijven waren er in “Noord”, meer actief in de nautische-industrie zoals de ADM, Verschure, Ceuvel-Volharding, Oranjewerf, Bernhard en de Vries Lentsch alsmede tal van nevenindustrieën zoals de Kromhout en Stork en niet te vergeten toeleveringsbedrijven waaronder AGA en Draka en onderaannemers als Wits, Groenpol, Cleton en A.K.Meij. Het is volgens mij niet overdreven te stellen dat het huidige Amsterdam Noord het ontstaan en voortbestaan dankt aan al die bedrijven en werknemers die hieraan hebben bijgedragen. Aan hen draag ik deze website dan ook op: de arbeiders van weleer, werkzaam in die dynamische en vrijwel geheel verloren gegane bedrijfstak. Met een voorgoed veranderde horizon, een veranderde samenleving en verloren gegane scheepsbouwkennis als gevolg van de teloorgang. Ik kan de tijd niet terugdraaien maar hoop dat dit bezoek een “sentimental journey” zal zijn.
.
N.B. Verspreid over deze website kunt u links (in de kleur van deze tekst) vinden naar bepaalde websites waar filmpjes te zien zijn van o.a. tewaterlatingen. Vaak zijn dit oude privéopname, soms ontbreekt geluid, is de kwaliteit niet altijd optimaal en/of staan er voorafgaande aan of volgende op het filmpje fragmenten van andere privé opnamen. Er is ook een overeenkomst, de filmpjes duren allemaal hoogstens een paar minuten.